Egzema, tekrarlayan alevlenmeler ve remisyonlarla seyreden kronik inflamatuar bir deri hastalığıdır. Kaşıntı, kızarıklık, deri kuruluğu, kabuklanma ve veziküller (su toplayan kabarcıklar) egzemanın temel belirtileri arasında yer alır. “Egzema” terimi, tıpta birbirinden farklı birkaç deri hastalığını kapsayan geniş bir şemsiye kavramdır; en sık görülen türleri atopik egzema, kontakt dermatit, dishidrotik egzema, seboreik dermatit ve nümüler egzemadır.
Egzema her yaş grubunda görülebilir. Süt çocukluğunda başlayan atopik egzema en yaygın tipidir ve çocukların yaklaşık %15-20’sini etkiler. Kontakt dermatit ise hem alerjik hem de irritan mekanizmalarla tetiklenir; çalışma hayatında ellerin sıkça kimyasal madde, sabun veya ıslak ortama maruz kalmasıyla oluşan “el egzeması”, mesleksel dermatozların en önemli nedenlerinden birini oluşturur. Dishidrotik egzema el ve ayak tabanlarında küçük, yoğun kaşıntılı kabarcıklarla karakterizedir; stres ve terleme ile sıkça tetiklenir.
Egzemanın patogenezi çok faktörlüdür. Genetik yatkınlık ve immün sistem disregülasyonu temel zemin oluştururken, cilt bariyerinin bozulması alerjen ve irritanların deriye sızmasını kolaylaştırır. Filaggrin gen mutasyonları bu süreçte kritik rol oynamaktadır. Çevresel faktörler, enfeksiyon ajanları (özellikle Staphylococcus aureus) ve psikolojik stres hastalığı tetikleyen ya da alevlendiren başlıca etkenler arasındadır.
Egzema tedavisinde doğru tanının konulması, tetikleyicilerin belirlenmesi ve düzenli cilt bakımının sürdürülmesi, uzun süreli remisyonun anahtarıdır.
Egzema Türleri ve Tanı
Egzema tanısı klinik bulgulara dayanır ve hasta öyküsü büyük önem taşır. Alerjik kontakt dermatitten şüphelenildiğinde yama testi (patch test), olası alerjen maddeleri belirlemek için altın standart yöntemdir. Atopik egzemada serum IgE düzeyi ve spesifik IgE testleri tanıyı destekleyebilir. Deri mikrobiyom bozuklukları ve S. aureus kolonizasyonu değerlendirmesi de özellikle dirençli vakalarda yol göstericidir. Nümüler egzema karakteristik madeni para şeklindeki lezyonlarıyla diğer tiplerden kolayca ayırt edilebilir.
Egzema şiddeti, EASI (Egzema Alan ve Şiddet İndeksi) ve DLQI (Dermatoloji Yaşam Kalitesi İndeksi) gibi validated skorlama sistemleriyle değerlendirilebilir. Ayırıcı tanıda kontakt dermatit, psoriasis, tinea corporis, seboreik dermatit ve kutanöz T hücreli lenfoma göz önünde bulundurulmalıdır. Dermatolojik değerlendirme, doğru tedavi planının oluşturulabilmesi için her zaman ilk adım olmalıdır.
Tedavi Seçenekleri
Egzema tedavisi, hastalık tipine ve şiddetine göre bireyselleştirilir. Temel yaklaşım, günlük nemlendirici (emollient) kullanımı ile cilt bariyerinin güçlendirilmesidir. Alevlenme dönemlerinde topikal kortikosteroidler birinci basamak tedaviyi oluşturur. Steroid bağımlılığı ve uzun vadeli kullanım risklerinden kaçınmak amacıyla topikal kalsinörin inhibitörleri (takrolimus, pimekrolimus) ve PDE4 inhibitörü krisaborol alternatifleri olarak kullanılmaktadır. Orta-şiddetli atopik egzemada dupilumab (anti-IL-4Rα), tralokinumab (anti-IL-13) ve JAK inhibitörleri (upadacitinib, abrocitinib) güncel biyolojik ve küçük molekül tedavileri arasındadır.
Kontakt dermatitte tedavinin temeli tetikleyici maddeyle temasın kesilmesidir. Mesleksel maruziyetlerde koruyucu eldiven ve bariyer kremler kullanımı şarttır. Dishidrotik egzemada ellerle temas eden kimyasallardan kaçınmak, topikal kortikosteroidler ve klorür alüminyum çözeltileri (aşırı terlemeyi azaltmak için) tedaviyi destekler. Fototerapi (UVB veya PUVA), sistemik kortikosteroidler ve immünosüpresifler (siklosporin, metotreksat, mikofenolat mofetil) orta-şiddetli dirençli vakalarda kullanılan diğer seçeneklerdir.
Tetikleyiciler ve Koruyucu Önlemler
Egzema yönetiminde tetikleyicilerin tespiti ve bunlardan kaçınmak hastalığı kontrol altında tutmanın temel koşuludur. Yaygın tetikleyiciler arasında deterjanlar, parfümler, boyalar, nikel gibi metaller, lateks, hayvan tüyleri, toz akarları, bazı gıdalar ve tekstil boyaları sayılabilir. Kuru ve soğuk iklim, sert sabunlar, sıcak duş, teri arttıran aktiviteler ve duygusal stres de alevlenme riskini yükselten faktörler arasındadır.
Günlük bakımda hassas ciltlere uygun, parfümsüz ve pH dengeli temizlik ürünleri tercih edilmelidir. Banyo sonrası cilt hafifçe kurulanarak nemlendirici uygulanmalıdır. İnce pamuklu giysiler tercih edilmeli; yün ve sentetik kumaşlardan kaçınılmalıdır. Kliniğimizde egzema tanısı ve tedavisinde kapsamlı bir yaklaşım benimsenerek her hastanın bireysel tetikleyicileri, hastalık tipi ve yaşam koşulları değerlendirilmekte; kanıta dayalı güncel tedavi protokolleri ile kişiselleştirilmiş bir bakım planı oluşturulmaktadır.
