Sedef hastalığı (psoriasis), derinin aşırı hızlı yenilenmesi sonucu kalın, gümüşi-beyaz kepeklerle kaplı kızarık, kabarık plakların oluştuğu kronik inflamatuar bir otoimmün deri hastalığıdır. Dünya nüfusunun yaklaşık %2-3’ünü etkileyen psoriasis, her yaşta görülebilmekle birlikte iki pik dönem gösterir: 20-30’lu yaşlar ve 50-60’lı yaşlar. Hastalık kalıtsal yatkınlık taşımakla birlikte tam olarak genetik değildir; hem genetik hem de çevresel faktörlerin tetiklediği karmaşık bir immünolojik süreç söz konusudur.
Psoriasisin temel mekanizması, T lenfositlerin (özellikle Th1 ve Th17 hücreleri) aktivasyonuyla başlayan immün kaskada dayanır. Bu süreçte TNF-α, IL-17, IL-23 ve IL-22 gibi proinflamatuar sitokinler keratinositler üzerinde keratinosit proliferasyonunu aşırı uyararak normalde 28-30 gün sürmesi gereken deri yenilenmesini 3-4 güne indirir. Sonuçta çekirdekli hücreler stratum corneum’a ulaşır ve karakteristik skuamlı plaklar oluşur. Bu patogenez, biyolojik tedavilerin hedef molekülleri olan sitokinlerin neden bu kadar etkili olduğunu açıklamaktadır.
Sedef hastalığının birden fazla klinik alt tipi mevcuttur. Plak psoriasis (psoriasis vulgaris) tüm vakaların %80-90’ını oluşturur; diz, dirsek, bel ve saçlı deri gibi bölgelerde kalın, gümüşümsü kepekli kırmızı plaklar şeklinde kendini gösterir. Guttat psoriasis damla biçiminde küçük lezyonlarla seyreder ve sıklıkla üst solunum yolu enfeksiyonlarından (özellikle streptokok) sonra tetiklenir. Püstüler psoriasis steril püstüllerle; eritrodermik psoriasis ise tüm vücut yüzeyinin %90’ından fazlasını kaplayan yaygın kızarıklık ve pullanmayla seyreden, ciddi bir klinik tablo oluşturur.
Sedef hastalığında yalnızca deri değil, eklemler ve iç organlar da etkilenebilir; bu nedenle kapsamlı bir değerlendirme ve kişiselleştirilmiş tedavi planı büyük önem taşır.
Eklem ve Sistemik Tutulum
Psoriasis hastalarının yaklaşık %30’unda psoriatik artrit gelişir; bu durum eklem ağrısı, şişlik ve tutuklukla karakterizedir ve ciddi eklem hasarına yol açabilir. Bunun yanı sıra psoriasis; kardiyovasküler hastalıklar, metabolik sendrom, tip 2 diyabet, inflamatuar bağırsak hastalığı, depresyon ve obezite ile güçlü bir komorbidite ilişkisi taşır. Bu nedenle psoriasis tedavisi salt deri lezyonlarını hedeflemekle kalmayıp tüm hastanın bütüncül değerlendirmesini gerektiren multidisipliner bir yaklaşım olmalıdır.
Tırnak tutulumu psoriasis hastalarının %50’sinde gözlemlenir; noktalanma (pitting), onikoliz, tırnak altı keratoz ve yağ damlası belirtisi (oil drop sign) tipik bulgular arasındadır. Saçlı deri psoriasisi sıklıkla seboreik dermatitle karıştırılabilir; dermatoskopi ve klinik değerlendirme ayırıcı tanıda yol göstericidir.
Tedavi Seçenekleri
Psoriasis tedavisi hastalık şiddetine (hafif, orta, şiddetli) ve tutulum bölgesine göre belirlenir. Hafif-orta vakalar topikal tedavilerle yönetilir: kortikosteroidler, D vitamini analogları (kalsipotriol), retinoidler (tazaroten), kalsinörin inhibitörleri ve keratolikler (salisilik asit, kömür katranı) başlıca topikal seçeneklerdir. Orta-şiddetli vakalarda fototerapi (dar band UVB, PUVA) ve klasik sistemik ilaçlar (metotreksat, siklosporin, asitretin) kullanılır.
Şiddetli psoriasisin tedavisinde biyolojik ajanlar devrim yaratmıştır. TNF-α inhibitörleri (adalimumab, etanersept, infliksimab), IL-12/23 inhibitörü ustekinumab, IL-17A inhibitörleri (sekukinumab, iksekizumab, bimekizumab) ve IL-23 inhibitörleri (guselkumab, risankizumab, tildrakizumab) güncel tedavi seçenekleri arasında yer almaktadır. Küçük moleküllü ilaçlar arasında PDE4 inhibitörü apremilast ve TYK2 inhibitörü deusekritinib de onaylı seçeneklerdir. Her biyolojik ajan başlanmadan önce tüberküloz, hepatit B/C ve diğer enfeksiyon taramaları yapılmalıdır.
Tetikleyiciler ve Yaşam Tarzı
Psoriasis alevlenmelerini tetikleyen ya da kötüleştiren pek çok faktör bilinmektedir: stres, enfeksiyonlar (boğaz enfeksiyonu, HIV), bazı ilaçlar (lityum, beta blokerler, NSAİİ, antimalaryal), deri travması (Köbner fenomeni), alkol tüketimi, sigara ve ani kilo değişimleri bu faktörlerin başında gelir. Güneş ışığı çoğu hastada hastalığı iyileştirirken, güneş yanığı tersine alevlenmeye neden olabilir.
Beslenme açısından Akdeniz diyeti ve düşük inflamatuar içerikli beslenme hastalık şiddetini olumlu etkileyebilir. Psikolojik destek ve stres yönetimi de tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır. Kliniğimizde sedef hastalığı tanı ve tedavisinde, hastalığın tipi, şiddeti, eşlik eden komorbiditeleri ve yaşam kalitesi üzerindeki etkisi birlikte değerlendirilerek uluslararası dermatoloji rehberlerine uygun, kapsamlı ve kişiselleştirilmiş bir tedavi planı oluşturulmaktadır.
